Недела, 30 Април 2017

Големиот антрополошки проблем и соочувањето со него


Митрополит на Навпактос Јеротеј Влахос

ГОЛЕМИОТ АНТРОПОЛОШКИ ПРОБЛЕМ И СООЧУВАЊЕТО СО НЕГО

Основните проблеми на човекот не се социјални, туку главно и пред сé антрополошки. Човекот е најголемиот проблем. Се разбира, кога зборуваме за антрополошки проблем, тогаш тоа го подразбираме од аспект дека е главно и пред сé богословски. Губењето на односот на човекот со Бога создава неопислива болка, која се увеличува со постоењето на смртта. Падот на човекот не треба да се сфати во правна смисла, туку од перспектива на губење на односот. А воскресението на човекот треба да се поврзе со повторното стекнување на односот со Бога, со луѓето и со целокупното создание.

Во продолжение ќе го видиме накратко тој голем антрополошки проблем на смртта и нејзиното надминување, како што го опишува тоа апостолот Павле.

Од 5. до 9. глава на Посланието до Римјаните, апостолот Павле многу се занимава со односот што постои помеѓу законот и смртта, а исто така и помеѓу законот и Божјата благодат. Нагласено ја прикажува состојбата во која се наоѓа човекот без Божјата благодат, во мракот и во темниот затвор на смртта, но и воскресението на човекот во Христа Исуса.

Не е лесно целосно да се проанализираат овие прашања, како што ги опишува апостолот Павле во ова негово значајно послание, но тука ќе направиме неколку осврти за да се види дека смртта не е едноставно последниот настан на нашиот земен живот, не е само моментот на одделување на душата од телото, туку е  состојба која тесно е поврзана со трулежноста и со смртноста што сме ги наследиле со нашето раѓање. А повторното раѓање всушност е надминувањето на смртта уште од овој биолошки живот.

После прекрасната богословска анализа на оваа тема што ја прави, апостолот Павле ја опишува својата безнадежна состојба што ја живеел пред да му се јави Христос, а исто така го опишува и своето ослободување од состојбата на смртта, што се случило со повторното раѓање во Христа Исуса. Тоа се гледа од таму што, опишувајќи ја состојбата на смртта и на поробеноста од неа, употребува глаголски форми главно во минато време, за своето повторно раѓање употребува форми во сегашно време. Значи, пишува: јас го разбрав гревот преку законот (Рим. 7, 7), јас, пак, умрев, и се покажа дека заповедта дадена за живот, ми послужи за смрт (Рим. 7, 10). Исто така, и за неговото ослободување, преку Христа, зборува во минато време, но се подразбира состојба која ја живее: бидејќи законот на духот на животот во Христа ме ослободи од законот на гревот и на смртта (Рим. 8, 2).

Апостолот Павле го исполнувал Мојсеевиот закон, но гледал дека законот не може да го ослободи од смртта која е тесно поврзана со гревот, токму затоа што смртноста и трулежноста, кои сме ги наследиле преку нашето раѓање, не се исцелуваат со исполнувањето на законските одредби. Законот му помага на човекот само да ја осознае постоечката состојба. Само Христос со земањето на страдалното и смртно тело и со Неговото Воскресение ни ја даде можноста да се ослободиме од трулежноста и од смртта. Така, кога човекот достигнува до Откровението, односно до гледањето на Божјата слава во човечкото тело на Логосот, т.е. кога го доживува обожувањето, тогаш се ослободува од смртта и од трулежноста.

Тоа што му се случувало на апостолот Павле и што тој го опишува со трагичност, му се случува и на секој човек кој се наоѓа под власта на смртта, иако го има примено Крштението и живее во Црквата. Впрочем, светотаинскиот живот на Црквата постои за да му помогне на човекот да го очисти своето срце, да го стекне просветлувањето на умот и да достигне до обожувањето. Тоа јасно го гледаме во сите посланија на апостолот Павле и во молитвите на чиновите на Светите Тајни на Црквата.

Следствено, човекот во степенот на неговата поробеност под страстите, но и во степенот на неговиот труд за очистување, се наоѓа под власта на смртта. Меѓутоа, кога влегува во степенот на просветлувањето на умот, тогаш започнува неговото ослободување од власта на смртта и доживувањето на неговото оправдување, кое се комплетира кога човекот ќе достигне до обожувањето.

Меѓутоа, да ги видиме овие прашања поаналитички, како што ги опишува апостолот Павле во ова значајно послание што го проучуваме. Секако, пак треба да нагласам дека немам цел да направам целосна и комплетна анализа на богословските тези на апостолот Павле, туку да ги изложам основните начела, преку духот на учењето на Отците на Црквата.

Првата основна теза на апостолот Павле е дека човекот со извршувањето на гревот и со губењето на Божјата благодат се нарекува телесен. Осврнувајќи се на периодот пред да му се открие Христос, тогаш кога живеел со исполнување на старозаветниот закон кој не можел да го ослободи од гревот, тој пишува: јас, пак, сум телесен поробен од гревот (Рим. 7, 14). Гревот, пак, чиј што роб се чувствувал апостолот Павле не е некој морален престап, туку реалност која живее во неговото битие. И така, јас веќе не го правам тоа, туку гревот што живее во мене (Рим. 7, 17, 20). Се работи за гревот што живее во целото негово битие и што го прави телесен.

Меѓутоа, тој “вселен грев”, истиот апостол Павле го нарекува закон и тоа друг закон, кој му се спротивставува на законот на духот. Но во своите органи гледам друг закон, кој војува против законот на мојот ум и ме прави заробеник на гревовниот закон, кој е во моите органи (Рим. 7, 23). Во битието на човекот постои законот на неговиот ум и законот на гревот. Се гледа дека законот на умот е образот (Божји) и просветлувањето на умот, каков што сме го примиле чист со нашето создавање. Секој човек со неговото раѓање се раѓа во состојба на просветлување на умот. Меѓутоа истовремено постои и другиот закон кој војува против законот на умот. Човекот го гледа, дури и во паднатата состојба, тој закон на умот, и затоа како што вели апостолот Павле, со својот внатрешен човек наоѓам наслада во законот Божји (Рим. 7, 22). Но, другиот закон го поробува под законот на гревот кој се наоѓа во органите на неговото тело (Рим. 7, 23).

Меѓутоа, кој е тој друг закон кој се наоѓа во битието на човекот? Доколку гревот нема етичка смисла, туку онтолошка, бидејќи живее во битието на човекот, тогаш тоа значи дека другиот закон кој војува против законот на умот, односно на духот, нема етичка смисла, туку е нешто катастрофално. Тоа е законот на гревот. Зборувајќи за другиот закон, апостолот Павле го поврзува со телото на смртта. Беден човек сум; кој ќе ме избави од телото на оваа смрт? (Рим. 7, 24). Не се работи за некаква символична смисла, туку за телото, и тоа не какво што е создадено од Бога, туку такво какво што станало после падот, во кое влегла смртта. Следствено, другиот закон што постои во битието на човекот е законот на смртта, односно смртноста и трулежноста што ги наследуваме со нашето биолошко раѓање. Низ оваа перспектива треба да го видиме нашето наследување на гревот од Адам. Не ја наследуваме вината, туку трулежноста и смртноста. На тоа се осврнува апостолот Павле: Затоа, како што гревот влезе во светот преку еден човек, а преку гревот смртта, по таков начин и смртта премина на сите луѓе преку еден човек, оти сите згрешија (Рим. 5, 12). Преку гревот на Адам влезе смртта во светот, и преку него влезе смртта во секој човек. Така, смртта царуваше од Адам дури до Мојсеј и над оние што не погрешија со престапи слични на тој на Адам, кој е образ на Оној Кој ќе дојде (Рим. 5, 14). Следствено, преку Адам сме ја наследиле смртта, а преку вториот Адам, односно преку Христа, ја надминуваме смртта. Не се работи за вина од етичка и психолошка природа, туку за една страшна реалност што ја живее паднатиот човек.

Гревот на Адам стана повод за влегување на смртта во човекот, но и самото постоење на смртта, односно на смртноста на телото, создава гревови. Така, смртта од една страна е резултат на гревот, а од друга страна таа кај паднатиот човек станува и извор на грев. Тоа може да се протолкува во следнава смисла.

Трулежноста и смртноста што сме ги наследиле стануваат осетни уште од првиот момент на нашето зачнување, а особено од нашето раѓање. Најтесно се поврзани со менувањето на телото, со болестите, со болката, со зголемувањето и намалувањето на органите на телото и на неговите енергии, но и со чувството на смртта. Смртта ја гледаме во целокупната природа, во нашите љубени личности кои нé напуштаат и при тоа се соочуваме со болката на разделбата, ја гледаме смртта во границите на нашето постоење со сеќавањето, но понекогаш и со доживувањето дека постои веројатноста да дојде набргу и кај нас.

Извесноста и чувството на смртта, кои се изразуваат, како што видовме, со болката, со болестите итн., создава голема несигурност и неизвесност. Во оваа состојба човекот станува себељубив и од себељубието, кое е извор на секој грев, се раѓаат и се размножуваат други страсти, како што се сластољубието, славољубието, среброљубието. Во очите на доаѓањето на смртта, што се доживува и со присуството на болестите, човекот акумулира многу работи (блага) за да се соочи со тие неизвесни моменти од неговиот живот. Среброљубието е резултат на стравот од смртта што постои во нас. Истото се случува со сластољубието и со славољубието, преку кои човекот се обидува да го надмине проблемот на смртта, со кој се соочува. Според тоа, тој друг закон, телото на смртта, законот на смртта, станува извор на голема внатрешна и општествена аномалија. Впрочем, секој грев не е само еден личен настан, туку е и општествен, бидејќи има страшни општествени последици. Затоа современиот човек, во различна смисла, ги повторува зборовите на апостолот Павле: Оти не доброто, кое го сакам, го правам, туку злото, што не го сакам, го вршам (Рим. 7, 19). И извикува: Беден човек сум; кој ќе ме избави од телото на оваа смрт? (Рим. 7, 24).

Втората богословска вистина на Апостолот Павле е дека старозаветниот закон не можел да го ослободи човекот од законот на гревот, токму затоа што гревот нема етичка смисла, бидејќи е поврзан со смртноста и трулежноста кои создаваат ужасни состојби, имајќи предвид дека стануваат повод и причина за грев. Не само што не може законот да го ослободи човекот од гревот и од смртта, туку уште повеќе го активира. Оваа богословска теза апостолот Павле ја анализира детално.

Додека не бил даден Мојсеевиот закон, гревот се сметал како природна состојба, бидејќи и пред законот имаше грев во светот, но гревот како таков не се смета, кога нема закон (Рим. 5, 13). Човекот во неговата падната состојба, во периодот пред законот, бил духовно неразвиен и не можел да прави разлика помеѓу добро и зло. Меѓутоа, кога бил даден законот, тогаш разликувал кое е злото, кој е гревот. Но, бидејќи законот не можел да го ослободи човекот од смртта, создавал внатрешни проблеми. Апостолот Павле пишува: Затоа што кога живеевме во телото, тогаш гревовните страсти, преку Законот, дејствуваа во органите, за да ѝ принесеме плод на смртта (Рим. 7, 5). Човекот преку законот го осознавал гревот, но бидејќи смртноста го сочинувала другиот силен закон што владеел во телото, затоа не му олеснувал да се ослободи од него, и на тој начин, од внатрешна нужна потреба, бил воден во гревот свесно, поради законот. Секако, законот не е грев, но на човекот му ја дава свеста за гревот. Што, пак, да речеме? Зарем законот е грев? Никако! Но, јас го разбрав гревот преку законот (Рим. 7, 7). И продолжува апостолот: затоа што и похотта не би ја познал, ако законот не велеше: Не похотствувај (Рим. 7, 7). Гревот, тој друг закон, кој е поврзан со смртта, односно со смртноста и со трулежноста, има таква сила, така што наместо законот да го победува гревот, самиот грев зел повод од забраната на законот за да дејствува. Но гревот, поведувајќи се од заповедта, предизвика во мене секаква желба; бидејќи гревот без закон е мртов (Рим. 7, 8). Така, се создава страшна антиномија. Живеејќи човек без законот, чувствува дека живее природно, но кога се дава заповедта преку законот, тогаш потресно го доживува постоењето на гревот, а истовремено ја доживува и својата немоќ да го победи или, подобро кажано, својата немоќ да ја запази висината што ја претпоставуваат Божјите заповеди. Така, заповедта што се дава за живот изгледа како да предизвикува смрт. Апостолот Павле, изразувајќи ја целата трагичност на луѓето од Стариот Завет, пишува: Некогаш живеев без закон, но кога дојде заповедта, гревот оживе. Јас, пак, умрев, и се покажа дека заповедта, дадена за живот, ми послужи за смрт, оти гревот, поведувајќи се по заповедта, ме измами и преку неа ме умртви (Рим. 7, 9 - 11).

Старозаветните луѓе живееле во трагична состојба, бидејќи законот не можел да ги ослободи од другиот закон, кој бил поврзан со смртта. Таа трагичност прекрасно ја опишува апостолот Павле, кога човекот е принуден да го прави тоа што не го љуби и не го сака (Рим. 7, 19 - 24). Само праведниците, старозаветните пророци, можеле да се ослободат од гревот, но тоа го постигнувале со обожувањето, преку силата на тајната на Крстот. Но, и покрај нивното обожување, тие не можеле да се ослободат од смртта. Секако, во нив останале смртноста и трулежноста, но состојбата на обожување која ја живееле не ја оставала смртноста да стане повод за грев, односно не го оставала другиот закон да ги активира себељубието, славољубието, сластољубието и среброљубието.

Значи, станува јасна состојбата во која се наоѓа човекот пред Христовото вочовечување и пред доживувањето на добрините од Христовото вочовечување, односно пред да стигне до состојбата на просветлување на умот и на обожувањето. Пред да биде даден законот од Бога преку Мојсеј, гревот се сметал за природна состојба, човекот живеел во состојбата на себељубието, на сластољубието, на славољубието и на среброљубието, живеел со својата самодоволност, со т.н. природни права, и со слободата да прави што сакал. Со доаѓањето на Божјиот закон преку Мојсеј, човекот сфаќа дека гревот не е природна состојба, туку е неприроден (противприроден) живот, дека не е создаден од Бога со тој менталитет.

 

Share