Четврток, 29 Јуни 2017

Свети Григориј Палама


Јеромонах Атанасиј Арсоски

СВЕТИ ГРИГОРИЈ ПАЛАМА

Втората недела од Великиот пост му е посветена на светиот отец Григориј Палама, епископ Солунски. Иако има многу свети отци, кои со својот живот и со своите подвизи и борби се  заслужни за чувањето на чистотата на православната вера, сепак Црквата определила оваа недела да му ја посвети токму на светиот Григориј Палама. Се разбира, не правиме поделби и споредби помеѓу светителите, кој од нив е поголем или помал, бидејќи сите го имаат заедничкиот опит на обожувањето и сите се  во единство и соборност, соединети со Христа, а преку Него и меѓусебно. Меѓутоа, како што сите луѓе се разликуваат според даровите што ги добиле од Бога, така и светителите согласно своите дарови придонесуваат во Црквата. Така, не сите светители се обиделе да го формулираат опитот на Црквата или да ја одбранат чистотата на православната вера од нападите на разни заблудени влијанија. Особено светите ерарси, кои покрај духовниот опит поседувале и извонредно световно образование, биле оние кои храбро и успешно им се спротивставиле на разновидните еретички учења. Помеѓу нив спаѓа и светиот Григориј Палама.

Тој е роден во 1296. година во Константинопол во угледно семејство, блиско до императорот. Уште како мал останал без татко, а грижата за семејството ја презел самиот император. Таму светиот Григориј одлично ги изучил светските науки, но паралелно се воспитувал и во аскезата. Кога наполнил 20 години му била понудена висока позиција на царскиот двор, но тој откажувајќи се од сите световни почести и копнеејќи по совршена заедница со Бога, во 1317 година заминал на Света Гора. Под раководство на опитните светогорски отци, тој преку очистувањето на срцето од страстите стекнал просветление на умот и опит на обожувањето. Неколку години живеел отшелнички во еден скит близу Верија, а потоа пак се вратил на Света Гора.

Во 1330 година од Италија дошол еден монах, по име Варлаам, кој создал смут кај православните. Тој се обидел своите еретички ставови, во кои што бил воспитан на Запад, да ги наметне во Православната Црква. Варлаам го отфрлал созерцанието и исихастичкиот начин на живот, сметајќи дека до богопознание се доаѓа преку разумот. Затоа тој повеќе акцент ставал на античките философи, отколку на опитните во духовниот живот пророци, апостоли и светители. Причина за ваквиот негов став е неспособноста да ја сфати разликата помеѓу умот и разумот и полето на нивното дејствување. Обидувајќи се да стекне богопознание преку разумот, тој западнал и во друга заблуда, односно тврдел дека Божјите енергии не се несоздадени, туку создадени. Значи, според него, Бог општи со човекот и со светот преку создадени енергии, а само Неговата суштина е несоздадена. Поради сето ова се создала голема вознемиреност кај православниот народ, бидејќи тоа се прашања од исклучителна и пресудна егзистенцијална важност.

Заради заштита од еретичките учења, Црквата го повикала светиот Григориј да дојде од Света Гора и да помогне во борбата за чистотата на верата. Не случајно бил повикан токму тој. Светиот Григориј веќе имал доволно опит на Божјите несоздадени енергии, и од своето искуство, а не од читање или рационално размислување, знаел дека тие се несоздадени. Борбата со Варлаам траела повеќе години. Црквата одржала три Собори, во 1341, 1347 и 1351 година, на кои се дискутирало за овие прашања. Конечната победа е објавена на Соборот од 1351 година, кој ги имал сите карактеристики на Вселенски собор. На тој Собор е отфрлена ереста на Варлаам и е потврдена вистината дека Божјите енергии се несоздадени. Светиот Григориј се упокоил на 14. Ноември 1359 година како Солунски митрополит. На Собор во 1368 година е објавена неговата светост и е вброен во хорот на светителите.

Учењето за несоздадените Божји енергии не е некаква философска доктрина, туку е прашање на живот или смрт. Токму затоа борбата за негова одбрана била жестока и непоколеблива. Доколку Бог општи со човекот преку создадени енергии, тогаш е невозможна вистинската заедница на човекот со Бога. Човекот е создаден, а Бог е несоздаден, и тоа претставува непремостлива разлика. Но, затоа, преку несоздадените енергии, или како што уште ги нарекуваме „благодат“, ние имаме можност да општиме со Бога, без при тоа да учествуваме во Неговата непристапна суштина. Божјите енергии се разновидни: творечка, промислителна, одржувачка, очистителна, просветителна, обожителна итн. Не секое создание учествува во сите Божји енергии, а и човекот учествува во нив аналогно со духовната состојба во која се наоѓа. Светиот Григориј Палама тврди дека спасението на човекот е во неговото учество во Божјата несоздадена благодат, а тоа се реализира во Православната Црква. Кога човекот се наоѓа во стадиумот на чистење на срцето, тогаш тој учествува во очистителната Божја енергија. Кога е на степен на просветлување на умот, тогаш учествува во Божјата просветителна енергија, итн. Значи, спасението се постигнува во содејство помеѓу Божјата и човечката волја. Затоа е неопходно учеството во светотаинскиот и во аскетскиот живот на Црквата. Светиот Григориј тоа особено го нагласува, затоа што во негово време се појавиле две тенденции: едната го пренагласувала учеството во Светите Тајни врз товар на подвижничкиот живот (Варлаам и неговите истомисленици), а другата ја пренагласувала аскезата и молитвата врз товар на Светите Тајни. Палама го нагласува значењето на Светите Тајни, но истовремено зборува за неопходноста од подвигот, кој што се состои во очистување на срцето и просветлување на умот, а ова се постигнува преку покајанието, смирението и умносрдечната молитва.

Во контекст на вистината за Божјите несоздадени енергии треба да го видиме и клучното прашање за Рајот и Пеколот. Таму каде што се тврди и верува дека Божјите енергии се создадени, се создава верување и учење дека рајот и пеколот се од Бога создадени за награда односно казна на луѓето. Меѓутоа, според библиското и светоотечкото опитно предание, и рајот и пеколот се Божја несоздадена енергија. Тоа е Божјата енергија на љубовта. Оние кои Го возљубиле Бога и растат во таа љубов, тие и по телесната смрт, и по сеопштото воскресение, ќе се насладуваат во неизмерната Божја љубов, затоа што и самите позитивно одговориле на таа љубов. Алегориски таа состојба се нарекува Рај. Зборот „рај“ е од персиско потекло и означува „градина со разновидни дрвја“. Самиот термин е само фигуративно прикажување на радоста од љубовната заедница со Бога и со ближните во Царството Божјо. Пеколот, пак, не е некоја друга Божја енергија, не се работи за некаква си „казнувачка“ Божја енергија, туку тоа е истата таа благодат на љубовта. Но оние кои не Го возљубиле Бога, оние кои Му се спротивставуваат, тие ја доживуваат Божјата љубов како мачење. Всушност, тие самите себеси се казнуваат, затоа што се решиле да не Го љубат Бога и самите ја отфрлаат заедницата со Него. Затоа е сосема погрешно да се мисли дека Бог е отсутен од пеколот и дека пеколот е создаден од Бога за „сместување на казнетите грешници во него“. Оваа вистина ја нагласува и преподобниот Максим Исповедник, околу шест века пред свети Григориј.

Од ова кратко изложување на вистината за која се борел светиот Григориј Палама се гледа исклучителната егзистенцијална важност на учењето за несоздадените Божји енергии. Исто така се гледа и непроценливото и единствено значење што го има исихастичкиот трезвеноумен начин на живот за постигнување на љубовната заедница со Бога и со луѓето. Тоа е опитот на Црквата уште од самиот почеток, но светиот Григориј го резимирал дотогашното светоотечко учење и го прикажал исихастичкото предание и методот на православниот духовен живот. Поради сето ова, токму нему му е посветена втората недела од Великиот пост. Тој е секогаш актуелен, а особено денес имаме насушна потреба од потсетување и применување на неговото учење, затоа што од многу страни сме изложени на различни влијанија, чија што намера е да го фалсификуваат православниот начин на живот. Дури слободно може да се каже и дека можеби Варлаам денес има свои следбеници како никогаш до сега, па затоа ни е неопходен светиот Григориј Палама, кој што еднаш за секогаш ја докажа заблудата на Варлаам.

Share