Четврток, 17 Август 2017

Крстовден и симболиката на крстот

 

Мирела Макурат

(етнолог)

Крстовден и симболиката на крстот

 

Крстовден - Празник на Воздвижение на Чесниот и Животворен Крст

 

Воздвижението на Чесниот и Животворен Крст е еден од дванаeсетте најголеми христијански празници, востановен во 355 г. по изградбата на црквата „Христово Воскресение“ во Ерусалим[1]. Првично празникот посветен на Исусовиот Крст се славел еден ден после Велигден[2], но набргу подоцна прославата била пренесена на 14 (27) септември.

Со празникот се поврзани неколку настани:

До IV век  Црквата не знаела каде се наоѓа Чесниот и Животворен Крст Господов, зашто после распетието тој не бил сочуван. Кога Тит го зазел Ерусалим, тлото на градот било изменето и покриено со земја и затоа било многу тешко да се најдат местата кои биле поврзани со земниот живот на Господ Исус Христос. Пронаоѓањето на Крстот ѝ се припишува на царицата Елена, мајката на царот Константин. Историчарот Евсевиј, во своето дело за животот на Константин, зборува за видението кое царот го имал пред битката со Максенциј  во 312 година. Благоверниот цар, на пладне, го видел на небото изобразен крстниот знак, кој сјаел со неискажлива светлина и на кој пишувало: „Со ова ќе победиш“ . Идната ноќ, на царот му се појавил Самиот Спасител со  истото знамение што царот го видел минатиот ден на небото и му заповедал да направи сличен таков знак, кој спасоносно ќе ја предводи војската и со кој ќе ги победува непријателите (станува збор за Христограмот). Константин ја извојувал победата над Максенциј и со Христограмот победоносно влегол во Рим, кажувајќи му на израдуваниот народ дека тоа е спасоносниот знак, кој е чувар на Римската Империја. Во спомен на чудесниот настан, на победата, и во слава на Христа Вистинскиот Бог, Константин си подигнал статуа на која тој во десната рака го држи крстот. На статуата имало натпис кој велел: „Со овој спасоносен знак, кој е сведоштво за вистинската храброст, го ослободив вашиот град од јаремот на тиранското владеење, а на сенатот и народот римски им го вратив во слобода претходниот украс и сјај“. Тогаш е донесен и Миланскиот едикт (313 год.), со кој на христијанството му се дало потполна слобода.

 

Едно од преданијата зборува за царицата Елена, која тргнала за Ерусалим со намера да го пронајде и да му се поклони на Крстот Христов. На Голгота таа пронашла пагански храм во чиишто темели се наоѓале трите крста: на Спасителот и на двајцата разбојници распнати заедно со Него. Но, таа не знаела кој е Христовиот Крст. Тогаш покрај царицата и крстовите поминувала погребна поворка. Царицата Елена, силно уверена дека мртовецот ќе воскресне доколку се допре до Христовиот Крст, ја застанала поворката и го положила мртовецот на трите крста. По Божја промисла мртовецот воскреснал на третиот Крст. Според друга верзија на преданието се работело за чудотворно исцеление на болна жена[3]. Мноштво народ се насобрал за да се поклони на Крстот Господов, а за да можат сите да го видат, ерусалимскиот архиереј го издигнал на високо место, по што сите пееле: „Господи, помилуј“. Така започнал празникот Воздвижение на Чесниот Крст. Тоа се случило приближно кон крајот на мај 326 година, а во 355 година била осветена црквата на Христово Воскресение и оттогаш Крстовден се слави на 14 (27) септември[4]. И до ден - денес се слави тој празник – на Крстовден свештеникот застанува со крст украсен со цвеќе на сред храм, а верниците му се поклонуваат на крстот и пејат по 40 пати „Господи, помилуј“. Исто, на тој ден се држи пост.

Царицата Елена главниот дел од Чесното Дрво го оставила во Ерусалим, во црквата на Воскресението, а еден дел му испратила на својот син, царот Константин, во престолнината на Римското Царство. Во оваа прилика таа му ги испратила и клиновите со кои Господ бил прикован на Крстот. Тогаш царицата  заповедала да се изградат цркви на христијанските свети за места во Ерусалим, меѓу кои и во Гетсиманија на гробот на Пресвета Богородица. По враќањето на Елена  во Византија, нејзиниот син, цар Константин, направил три големи крста, според тоа како му се јавувале во битките и заради кои тој ја примил христијанската вероисповед – првиот во Рим, вториот во Визант и третиот на реката Дунав. На крстовите со златни букви напишал: ИС ХС - НИ КА (Исус Христос победува)[5].

 

Вториот настан, поради кој се слави празникот Крстовден, се случил за време на владеењето на царот Ираклиј (610 – 641). Во 614 година Персијците го зазеле Ерусалим и од таму ги разграбале најголемите светињи, направиле страшно крвопролевање и оставиле невиден пустош. Меѓу светињите, тие од храмот на Воскресението, го зеле и Чесниот Крст, кој бил во нивни раце 14 години. Житието ,пак, на св. Атанасиј Персијанец (3 февруари) ни го дава податокот дека многу Персијци во тоа време ја примиле христијанската вера, зашто биле очевидци на многу чуда кои преку Крстот се случувале пред нивните очи.

 

Царот Ираклиј многу пати правел безуспешни походи против Персијците, сѐ додека не  ги победил во 627 год. Враќајќи се во Цариград, тој разбрал дека Хозрој бил убиен од сопствениот син и дека овој сега моли мир од Ираклиј. Од Персија Ираклиј го вратил Чесното Дрво најпрвин во Цариград, а потоа, откако извојувал победа во Сирија, го донел во Ерусалим. Преданието вели дека царот, облечен во царска одежда и со инсигнии на царско достоинство, на плеќите го носел Крстот од Елеонската Гора до подножјето на Голгота, каде невидлива сила го спречила да се искачи понатаму. Патријархот Захариј му рекол да ги симне од себеси царските инсигнии и бос, со Крстот на плеќите, да го однесе Крстот на Голгота, во храмот на Воскресението, каде што потоа е извршено издигнување и поклонение пред него. Крстот кратко време останал во Ерусалим, зашто Ираклиј во 638 година го пренел повторно во Цариград, плашејќи се од тоа дека тешко ќе може да ја задржи Сирија која ја напаѓале Арапите. При ова пренесување од Ерусалим во Цариград, Патријархот Цариградски Сергиј го примил кај црквата „Влахерна“, а потоа во литија го однел во храмот „Св. Софија“, каде бил извршен обред на издигање на Чесниот Крст[6].

 

Симболиката на крстот

 

Во древните култури, знакот на крст ги претставувал сонцето и страните на светот. Формите на овој лик, кои како тајни симболи на крстот биле усвоени од страна на христијанството, се следниве:

 

  • крст со четири рамена, впишан во круг, бил претхристијански симбол на светлината и сонцето, користен од страна на народите од Азија и на старите Германи. Тој, исто така, бил симбол на годишен циклус и на биолошки принцип. Тој означувал здравје и живот.

 

  • крстот во облик на грчката буква TAU (crux commissa) го одбележувал центарот на светот, и тој бил симбол на владејачка над сѐ и на моќ на сонцето. Тие крстови биле носени од страна на асирските цареви на вратот или на градите. Сепак, кај домородните народи на Америка  симболизира дожд или поток на вода.

Пророкот Езекиел (9,4), по наредба на Бога, правел знак TAW (дваесет и втората и последната буква од семитските азбуки: феникиска, арамејска, хебрејска) на челата на оние кои се придржувале и ја запазувале верата. Според светите Отци на Црквата, ова дејство наведувало дека крстот е знак на откуп, печат на избраните. Монасите носеле стапови во облик на таков крст, па затоа таквиот вид на крст, во спомен на свети Антониј Пустиник, се нарекува и крст на св. Антониј.

 

  • анк (Anch, crux ansata) - египетски хиероглиф што се чита „живот“. Познат е и како „клучот на животот“, „клучот на Нил“ или како „крст со рачка“. Како симбол на плодноста, неговиот облик симболизирал женска утроба. На коптските гробишта често бил врежуван овој знак како симбол на христијански крст[7].
  • Свастика – Изразот потекнува од санскритскиот збор „svasti” што значи добробит. Позната е и како крст гамма (crux gamma), бидејќи изгледа како составен од четири грчки букви гамма (Γ). Првично свастиката била симбол на оган и сонце, среќа и успех. Кај Словените била позната како сварга[8], сважица, сварожица и влегувала во состав на претхристијанскиот словенски симбол „рацете на бога".
  • Келтски крст – исто како свастиката е вид на соларен крст. Прифатен од страна на христијаните, посебно на Британските Острови, од каде има потекло.

 

Во Римската Империја распнувањето на крст било многу понижувачко, срамно и  најсурово казнување, предвидено за робови и престапници, но никогаш за римските граѓани[9]. Со распнувањето на Христа, крстот станува знак на победата и воскресението, спасението, соединувањето на Земијата со Небото, од Дрво на Страданието, станува Дрво на Животот. Но, додека христијанство не станало легална и официјална религија во Римското Царство во 380 година, христијаните првите 3 века тој симбол го користеле скришно или употребувале други знаци како риба, сидро, трозабец, Христов монограм Хи-Ро (хризма или хрисмон)[10]. Од моментот кога христијанството станало официјална религија во Царството, верниците почнале да го користат знакот на крстот како нивни симбол во различни форми, меѓу кои најчести се:

 

 

  • крст со рамни краци или грчки (crux quadrata). Воведувањето на  грчки крст во христијанството му се припишува на свети Пахомиј, египетски монах, околу 322 година.
  • Латински крст (crux immissa) – со вертикален крак подолг од хоризонтален.
  • Крст на свети Андреј, Андреин крст  (saltire или crux decussata – од римска бројка X - десет) – од грчката буква Χ која означува Χριστος. Според преданието на таков крст бил распнат апостол Андреј.
  • Чаталест (вилест) крст – со облик сличен на латинската буква "Y" или грчата ψ . Најверојатно првично симболизирал здив во крштелната вода, исто симбол на дрвото на животот[11].
  • Патријаршиски крст - форма на крст со еден вертикален зрак и две хоризонтални – подолу подолгиот, а над него пократкиот, кој симболизира табла, што според Евангелието се наоѓала на крстот на Исус Христос со натпис Исус Христос Еврејски Крал (INRI од лат. Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum, хеб. Yeshu'a HaNatserat Melech HaYehudim, гр. Iésús ho Nazóraios ho basileus tón Iúdaión).
  • Папски крст – со три хоризонтални зраци (греди).
  • Православен крст – додаден е еден хоризонтален зрак до патријаршискиот крст – за нозете на Исус. За разлика од католичката традиција, во православието  нозете на Христа не се прободени со една, туку две шајки - секое стапало одделно. Едниот (од десна страна на Исус) крај, на долниот зрак, е погоре од другиот. Така зракот насочува  кон небото, каде што отишол добриот разбојник распнат заедно со Христа. Другиот крај – насочен надолу - укажува на пеколот, место за вториот разбојник, кој не се покајал. Под крстот понекогаш е ставан човечки череп. Тој претставува череп на Адам, кој според апокрифни  извори бил погребан на место на кое подоцна бил распнат Исус - на Голгота, што во превод значи „место на черепот“. Според преданието, од устата на покојниот Адам израснало дрво, од кое неколку векови подоцна бил изработен Исусовиот Крст.  Преданието вели дека дрвениот материјал од Чесниот Крст дошол од Дрвото на животот, кое се наоѓало во градината на Рајот. Пред Адам да почине, тој му наредил на неговиот син Сет да отиде кај архангел Михаил да го замоли да му даде семе од Дрвото на животот. Кога тој починал, семето му било ставено во неговата уста и така тој бил погребан заедно со него. Семето пораснало во едно дрво, кое се појавувало од неговата уста. По долги години и векови, дрвото било исечено, и дрвениот материјал бил искористен за изградба на мост преку кој  поминала и кралицата од Саба, доаѓајќи до царот Соломон. Поминувајќи преку мостот, таа таму паднала на колена, поклонувајќи му се. Таа му рекла на Соломон дека парчето дрво од мостот ќе доведе до замена на Божјиот Завет со еврејскиот народ, создавајќи нов ред. По дури четиринаесет колена, истиот дрвен материјал бил исечен од истиот мост, за од него да се направи крст, на кој бил распнат Исус Христос[12]. Друго објаснување за черепот, кој е прикажуван под крстот, е дека черепот симболизира смрт, а Исусовиот крст победа над неа.

Според Светото Предание на Црквата, Чесниот Крст бил направен од три различни вида на дрво: кедар, бор и чемпрес или од кедар, чемпрес, палма и маслиново дрво[13].

  • Ерусалимски крст – составен од четири грчки букви TAU и четири мали грчки крстови.
  • Македонскиот крст - познат и како Вељушки крст е од манастирската црква „Св. Богородица Елеуса“ во Вељушкиот манастир. Тој претставува варијација на христијанскиот крст, главно поврзан со Македонија и е симбол на Македонската православна црква. Симболизира вечност, живот и бескрајност.

 

 

Знакот на крстот и симболот на верата

 

Првично христијаните го правеле знакот на крстот само на чело. Подоцна почнале да го прават како т.н. голем знак. Во православната традиција верниците сами себе се прекрстуват од десна кон лева страна, но благословувајќи друг човек или предмет знакот на крст се прави од лева кон десна страна. Во двата случаи се почнува од десното рамо на личноста која ја прекрстуваме – гледајќи од страната на предметот на дејствието  знакот на крст е правен од десна кон лева страна (на човекот кој е прекрстуван)[14].

Во денешно време кај католиците правецот на дејствието е секогаш ист – од лева кон десна страна од гледна точка на објектот (агенс) на дејствието, значи на тој кој го прави знакот на крст.

И во обата случаја доаѓа до чин на комуникација помеѓу човека со Бога – во католичкото разбирање човекот Му се обраќа на Господа, кај православните– Господ му се обраќа на човекот, бидејќи штом човекот е предмет на дејствие, тогаш дејствието го извршува самиот Бог[15].

Преминувањето од левата кон десната страна може да се интерпретира како премин од темнина кон светлина, од грев кон спасение, од смрт кон вечен живот итн. Движењето од десната кон левата страна може да се објасни како победа над сатаната, кој е од левата страна на човекот, и како одбрана од него. Во двата случаја човекот ја изразува својата припадност на Бога. Според анализата на Борис Успиенски тоа значи дека католикот (исто и монофизитот) – а исто и католичкиот свештеник, кој се моли заедно се верник - се наоѓа лице в лице со Господ и молитвено Му се обраќа. Православниот верник (исто и несторијанинот), прекрстувајќи се, прави обид да се соедини со Бога, значи да е под влијание на божествената енергија и благодат. Во православието свештеникот се наоѓа во позицијата на Господ, а верник е наспроти него, а преку свештеникот дава благослов самиот Бог[16]. Значи, во првиот случај човекот комуницира со Бога, а во вториот – соединува.

Прекрстувањето останува во врска со Символот на верата, ја изразува верата. Знакот на  крстот идеографски го прикажува текстот на Символот на верата: во православието ставањето на рака на челото  го симболизира Бога на небесата и раѓањето на Христа од Отецот. Движењето надолу го прикажува стапувањето на Христос на земјата, пренесувањето на дланката на десната страна го означува Вознесението на Христа и Неговото седнување оддесно на Отецот, преминот со раката на лева страна го симболизира разграничувањето на праведните од грешните на Страшниот Суд. Самиот знак на крст го прикажува Христово распнување.

Според Успиенски, во православието на тој начин прекрстувањето ја прикажува божествената историја и историјата на спасувањето на човечкиот род[17]. Кај православните, трите споени прста на дланката, која прави знак на крст, го изразуваат исповедањето на Бог - Света Троица (Отецот и Синот и Светиот Дух),а другите два споени прста се израз на неразделното и неслиено соединување на двете природи на Исус Христос (Божја и човечка). Во католицизмот петте прсти, со кои се прекрстуваат верните во крст, ги симболизираат петте Исусови рани, што се однесуваат на земниот, човечкиот живот на Исус, Неговото страдање и жртвата.

 

 



[1]Премин, бр. 29-30, 2005, стр. 4.

[2]Przybył Elżbieta, Prawosławie, Wydawnictwo Znak, Kraków, 2006, стр. 173.

[3]Smykowska Elżbieta, Zwyczaje i obrzędy prawosławne, Mały słownik, Verbinum, Warszawa, 2008, стр. 65.

[4]Премин, бр. 29-30, 2005, стр. 7.

[5]Исто.

[6]Види повеќе: http://www.bigorski.org.mk/index.php?content_type=svetootechki_tekstovi&action=details&record_id=142, http://www.bigorski.org.mk/index.php?content_type=svetootechki_tekstovi&action=details&record_id=127, http://www.bigorski.org.mk/index.php?content_type=nastani&action=details&record_id=2534 (посетено  на 1.10.2016).

[7]Forstner Dorothea, Świat symboliki chrześcijańskiej, прев. од анг. W. Zakrzewska и др., Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 1990, стр. 14.

[8]Słownik języka polskiego уред. Niedźwiedzki; книга VI (Warszawa 1916), стр. 524.

[9]Forstner, стр. 13.

[10]Forstner, стр. 14.

[11]Forstner, стр. 15.

[12]Види повеќе кај: Вражиновски Танас, Македонска народна библија, МАТИЦА, Скопје, 2006, стр. 395-404.

[13]Kobielus Stanisław, Krzyż Chrystusa. Od znaku i figury do symbolu i metafory, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa, 2000,  стр. 74.

[14]Uspienski Boris, Krzyż i koło. Z historii symboliki chrześcijańskiej, прев. од рус. B. Żyłko, Słowo/Obraz Terytoria, Gdańsk, 2010, стр. 34.

[15]Исто, стр. 35, 44.

[16]Исто, стр. 44-45.

[17]Исто, стр. 47.

Share